Pod powierzchnią ziemi znajduje się jeden z najbardziej złożonych i najmniej poznanych ekosystemów na świecie. Bioróżnorodność gleby, czyli życie ukryte pod naszymi stopami, stanowi fundament funkcjonowania ekosystemów, rolnictwa oraz odporności klimatycznej.
Szacuje się, że gleby mogą być siedliskiem nawet 60% wszystkich organizmów żywych na Ziemi, a jeden gram gleby zawiera więcej organizmów niż wynosi liczba ludzi na świecie. W tym ukrytym świecie funkcjonują bakterie, grzyby, pierwotniaki, nicienie, stawonogi oraz większe organizmy, takie jak dżdżownice czy owady.
Mimo tej ogromnej różnorodności, naukowcy opisali zaledwie około 1% gatunków żyjących w glebie. Reszta pozostaje w dużej mierze nieznana, określana jako tzw. „mikrobiologiczna ciemna materia”. To właśnie te niewidoczne organizmy odpowiadają za kluczowe procesy – rozkład materii organicznej, obieg składników odżywczych, wspieranie wzrostu roślin oraz regulację chorób i szkodników.
Znaczenie zdrowych gleb dla klimatu i rolnictwa
Rola gleby wykracza daleko poza produkcję rolną. Gleby są jednym z najważniejszych elementów globalnego systemu klimatycznego – magazynują więcej węgla niż atmosfera i roślinność razem wzięte.
Dzięki temu zdrowe gleby mogą wspierać zarówno łagodzenie zmian klimatu (mitigację), jak i adaptację do ich skutków. Jednocześnie wpływają na retencję wody, ograniczają erozję i zwiększają odporność upraw na stres środowiskowy.
W praktyce oznacza to, że bioróżnorodność gleby jest kluczowa dla bezpieczeństwa żywnościowego, stabilności produkcji rolnej oraz długoterminowej wydajności systemów żywnościowych.
Bioróżnorodność gleby pod presją – wyzwania dla Europy
Mimo swojego znaczenia, bioróżnorodność gleby na całym świecie ulega degradacji. Główne czynniki to:
- intensywne rolnictwo,
- zmiany użytkowania gruntów,
- zanieczyszczenia,
- nadmierne stosowanie nawozów syntetycznych,
- urbanizacja,
- zmiany klimatu.
Spadek różnorodności biologicznej gleby prowadzi do obniżenia jej żyzności, spadku plonów oraz zmniejszenia zdolności magazynowania węgla i wody. W dłuższej perspektywie zagraża to stabilności środowiskowej oraz produkcji żywności.
W odpowiedzi na te wyzwania Unia Europejska wdraża szereg inicjatyw, takich jak:
- EU Soil Strategy for 2030,
- EU Biodiversity Strategy for 2030,
- działania w ramach WPR,
- rozwój narzędzi monitorowania gleby (EUSO).
Celem jest osiągnięcie stanu, w którym wszystkie gleby w Europie będą zdrowe do 2050 roku.
Projekt BIOservicES – nauka w służbie ochrony gleby
Jednym z kluczowych projektów badawczych w tym obszarze jest BIOservicES, realizowany w ramach programu Horizon Europe i koordynowany przez Universidad Politécnica de Cartagena.
Projekt ma na celu lepsze zrozumienie, jak bioróżnorodność gleby wpływa na funkcjonowanie ekosystemów i usług ekosystemowych. W ramach badań naukowcy analizują m.in.:
- które organizmy są kluczowe dla funkcjonowania gleby,
- jak różne formy użytkowania ziemi wpływają na jej stan,
- jak zmiany klimatyczne oddziałują na ekosystemy glebowe.
Badania prowadzone są w 25 lokalizacjach w całej Europie, obejmujących różne regiony biogeograficzne (m.in. alpejski, atlantycki, śródziemnomorski) oraz różne typy środowisk – od rolniczych po miejskie i półnaturalne.
Celem projektu jest opracowanie nowych wskaźników i narzędzi monitorowania, które pomogą lepiej oceniać zdrowie gleby oraz wspierać decyzje polityczne i zarządcze.
Podsumowanie
Bioróżnorodność gleby to niewidzialny, ale kluczowy element funkcjonowania całego systemu żywnościowego. To od niej zależy jakość gleby, stabilność produkcji rolnej oraz zdolność ekosystemów do radzenia sobie ze zmianami klimatu.
Dla branży ekologicznej i rolnictwa zrównoważonego oznacza to jedno: ochrona życia w glebie to nie tylko kwestia środowiskowa, ale strategiczny element przyszłości produkcji żywności.
